ASOCIACIÓN DE PRODUCTORES DE ACEITE E ACEITUNA DE GALICIA

                                             APAG

A Oliveira en Galicia

Unha das versións que máis forza ten, é que durante o século XV os Reis Católicos mandaron arrincar boa parte das oliveiras galegas, tratando con iso de centralizar a produción (e así incentivar o repoblamiento e a reactivación económica) nos territorios recentemente conquistados do sur da Península, sobre todo en Andalucía Occidental. Esta é a principal causa de que ao atravesar o Miño na súa fronteira con Portugal pódese observar como no norte do país veciño está cheo de oliveiras mentres que hoxe en terras galegas apenas quedan.

Aínda hoxe pódense escoitar as malas linguas afirmar que os Reis Católicos (1474-1504) mandaron cortar as oliveiras galegas para construír os barcos da Armada Invencible (1588). Debían ser moi previsores posto que en realidade foi Felipe II quen case un século despois embarcouse na Guerra anglo-española (1585-1604) e mandou á Armada Invencible para destronar a Isabel I de Inglaterra.

Oliveiras centenarias autoctonas da variedade Mansa Gallega e Brava nas inmedicións de Quiroga, Lugo.


Os reis Fernando e Isabel non acabaron así coa tradición olivarera galega, xa que na primeira metade do S.XVII o Conde Duque de Oliveirais promulgou un imposto sobre cada oliveira plantada en Galicia, catro reais por árbore, tratando con iso de protexer os intereses das súas leiras en Olivares, nos arredores de Sevilla, que levou a que, unha vez máis, se arrincáse boa parte das oliveiras que aínda quedaban en Galicia.

Por este último motivo fóronse tallando e arrincando e só sobreviviron en lugares recónditos da Ribeira Sacra, onde se iniciou a súa plantación, val de Monterrei, Arbo, entre outros e nas serras, onde escaparon do control dos funcionarios da Facenda Pública. Tamén se mantiveron nas proximidades dos templos porque á Igrexa exoneroulla do pago do imposto, xa que o aceite empregábase na elaboración dos santos óleos para administrar a unción de enfermos.


Hoxe en día, as oliveiras en pé máis antigos de Galicia están situados en Arbo (Pontevedra) e datan de 1796.

Por tanto as oliveiras están presentes en Galicia desde a época dos romanos. A mediados do século XX en Teis, un barrio de Vigo (Pontevedra), achouse de forma accidental ao facer un desmonte de terra no lugar coñecido como “A Oliveira” un xacemento romano cunha prensa olearia onde se elaboraba aceite. Por tanto en terreos de Teis existían oliveiras e ademais aproveitábanse para obter aceite deles.

Imaxes do muiño de aceite e da MOSTRA DO ACEITE DE QUIROGA     


 Algúns canticos fan alusión ao aceite: “Irei pola mariña vendendo aceite e fariña”, a cidade olivica e a inumerable cantidade de pobos na xeografía galega con nomes relacionados coa oliveira e o aceite. 

En terras de Verín e a fronteira galaico-portuguesa pódese observar a arquitectura dun par de xoias etnográficas, polo menos una delas sen catalogar, e coñecer a opinión dos aldeáns, que contan como se elaboraba aquel ouro verde co que comerciaban as xentes da Galicia meridional. Os muíños-almazara podían ser movidos coa tracción humana ou a animal, e mesmo, coa forza da corrente dun río. Dese modo moer as olivas entre dúas pedras e da pasta resultante, previamente depositada nunhas superficies de esparto apiladas unha encima doutra e prensadas entre si, extraíase o aceite de oliva virxe, engadindo auga quente sobre a devandita pila, para separar así o aceite do resto de compoñentes.

Muiño de aceite ou lagar de aceite perto de Verin, ourense


Tamén se comenta por esas latitudes que as variedades de oliveiras galegas resisten mellor a choiva que as oliveiras foráneas

  

Por fortuna, o cultivo e a produción desta árbore mantívose a pesar da prohibición e os séculos de esquecemento, e proba diso é que ata os nosos días chegaron pequenas empresas artesáns dedicadas á oleicultura.


En Galicia xa temos unha, aínda que curta,  intensa experiencia en novas plantacións. Unhas exitosas e outras desastrosas.

Cando digo exitosas, refírome a oliveiras plantadas fai 4 ou 5 anos, que alcanzan polo menos os dous metros, cun volume de copa lóxico para esa idade e o máis importante, con produción acorde coa súa idade e con estas leiras onde o clima e as horas de sol, non son as óptimas, pero onde aínda estamos dentro das marxes de produción e rendibilidade.


 Doutra banda, cando digo desastrosas, refírome a oliveiras plantadas en leiras non apropiadas, polo tipo de terra, por tratarse de zonas facilmente encharcables, inimigo natural da oliveira, ou simplemente pola falta de coidados ou atencións equivocadas.

 Son miles os manuais, libros e consellos de como plantar oliveiras e como mantelos despois, tanto a nivel de abonos como de coidados contra enfermidades e pragas.  Pero aquí é outra historia, polo menos desde o meu punto de vista. “Galicia is diferent”, aínda que pareza un slogan non falto de certa obviedade e romanticismo, a nivel de terra, clima e falta de experiencia neste cultivo nada propio destas leiras, Galicia é diferente para segundo que cousas, e a olivicultura é unha delas. Entre moitos factores, a oliveira, aínda que segundo a variedade pode variar, necesitará certos valores de pluviometría, insolación, frio, calor, nutrientes, características do chan entre outros.